De monumentale Sint-Michielskerk op het Marktplein van Sint-Lievens-Houtem staat aan de vooravond van een grondige restauratie. Zowel de buitenkant als het interieur van de kerk, die al eeuwen het hart van de dorpskern vormt, zullen de komende jaren in ere worden hersteld. De gemeenteraad keurde het omvangrijke dossier, dat in nauwe samenwerking met de kerkfabriek Sint-Michaël en het architectenbureau AIT-Architecten uit Oombergen werd voorbereid, principieel goed. Het restauratieproject betekent een belangrijke investering in het religieus en cultureel erfgoed van Sint-Lievens-Houtem.
Een lang traject van plannen en voorbereiding.
De eerste stappen richting restauratie dateren al van 2014, toen de kerkfabriek Sint-Michaël een premieaanvraag indiende bij het Agentschap Onroerend Erfgoed. Het dossier omvatte de buitenrestauratie, dakwerken en het kroonspant van de Sint-Michielskerk. Sindsdien werd het project systematisch opgenomen in de meerjarenplannen van de kerkfabriek, telkens met goedkeuring van de gemeenteraad.
De administratieve en technische voorbereidingen namen echter jaren in beslag. Pas op 14 december 2023 kwam er finaal goed nieuws: de bevoegde minister kende een restauratiepremie van 767.338,56 euro toe, goed voor 80% van het subsidieerbare bedrag op basis van de oorspronkelijke raming van 913.055,64 euro (excl. btw).
De dringendste werken — met name het vernieuwen en herstellen van de toren, het torendak, de torenschacht en de westgevel — werden al in 2016 uitgevoerd, omdat verder uitstel het risico op ernstige schade verhoogde. Voor deze fase werd toen een voorafname van 20% op de premie goedgekeurd en uitbetaald. De resterende restauratie van het exterieur wordt nu definitief opgestart.
De geactualiseerde raming voor deze werken bedraagt 1.375.529 euro excl. btw, wat aantoont hoe sterk de bouw- en materiaalprijzen de voorbije jaren gestegen zijn.
Interieur eveneens aan restauratie toe.
Tijdens de opmaak van het beheersplan in 2021, dat samen met de gemeente en de erfgoeddiensten werd opgesteld, kwam duidelijk aan het licht dat ook het interieur van de kerk in slechte staat verkeert. Een inspectie van Monumentenwacht uit 2018 had al diverse gebreken vastgesteld, waaronder vochtschade, loskomend pleisterwerk en scheuren door zettingen.
Om die reden werd, na overleg met AIT-Architecten, beslist om de meest dringende interieurwerken meteen op te nemen in hetzelfde restauratiedossier. Zo kan efficiënt gewerkt worden, zonder dubbele werfinfrastructuur of extra kosten.
De kostprijs van de interieurwerken wordt geraamd op ongeveer 500.000 euro excl. btw. Daarvoor kan een onderhoudspremie van 60% worden aangevraagd bij het Agentschap Onroerend Erfgoed, goed voor maximaal 300.000 euro subsidie.
De interieurwerken omvatten onder meer:
- Herstel en consolidatie van pleister- en schilderwerk, met bijzondere aandacht voor de neogotische afwerking van het koor, waarin houtimitatie, sjablonen en marmouflages (muurschilderingen op doek) bewaard zijn gebleven. Deze waardevolle decoratieve lagen moeten beschermd worden tijdens de herstelling van de gewelven.
- Aanpak van vochtschade door opstijgend vocht, met reiniging en herstelling van muren en raamaanslagen waar pleisterwerk loskomt.
- Restauratie van het schilderwerk in het schip, waar subtiele kleurvariaties aanwezig zijn op kolommen, rondbogen en beeldhouwwerk.
- Herstel van de houten lambrisering in de zijbeuken: de panelen worden onderaan losgemaakt om achterliggend puin te verwijderen, er worden ventilatieopeningen gemaakt om toekomstige vochtproblemen te vermijden, ontbrekende stukken worden aangevuld en het geheel wordt opnieuw geboend.
- Nazicht van meubilair, waaronder de preekstoel en de communiebanken, zodat het historische karakter van het interieur behouden blijft.
Financiële inspanning van gemeente en kerkfabriek.
De totale kostprijs van het gecombineerde restauratieproject (exterieur + interieur) is aanzienlijk. Naast de Vlaamse restauratiepremie en de aan te vragen onderhoudspremie, zal ook de gemeente Sint-Lievens-Houtem financieel tussenkomen.
De gemeentelijke toelage wordt geraamd op 1.528.011,21 euro, waarmee de gemeente het saldo dekt dat niet wordt gesubsidieerd door de Vlaamse overheid. De financiering wordt gespreid over de jaren 2024, 2025 en 2026. Zowel de kerkfabriek als de gemeenteraad hebben het project opgenomen in hun meerjarenplanning 2020–2025, met goedkeuring van het bisdom.
Volgens schepen van Erfgoed (indien naam gewenst kan toegevoegd worden) is de investering “niet alleen noodzakelijk voor het behoud van een belangrijk monument, maar ook een blijk van respect voor de geschiedenis en identiteit van Sint-Lievens-Houtem”.
Juridische en decretale basis.
De restauratie steunt op een stevig juridisch kader:
- Decreet Lokaal Bestuur, artikelen 40 en 41;
- Decreet van 3 maart 1976 tot bescherming van monumenten en stads- en dorpsgezichten, laatst gewijzigd in 2014;
- Besluit van de Vlaamse Regering van 14 december 2001 over het premiestelsel voor restauratiewerkzaamheden aan beschermde monumenten;
- Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013, gewijzigd in 2016.
Op basis van deze regelgeving kan de samenwerking tussen de kerkfabriek, de gemeente en het Agentschap Onroerend Erfgoed juridisch en financieel correct verlopen.
Erfgoed met blijvende betekenis.
De Sint-Michielskerk is in het kerkenbeleidsplan van de gemeente aangeduid als te behouden kerk. Dat betekent dat het gebouw, naast zijn religieuze functie, een blijvende gemeenschaps- en erfgoedwaarde bezit. De kerk is niet alleen een herkenningspunt in het dorpscentrum, maar ook een getuige van eeuwen Houtemse geschiedenis.
Met de restauratie krijgt het gebouw een tweede adem, en wordt het opnieuw de spirituele, historische én sociale kern van Sint-Lievens-Houtem. De werken moeten ervoor zorgen dat toekomstige generaties dit monument kunnen blijven bewonderen in zijn volle glorie.
Besluit van de gemeenteraad.
De gemeenteraad van Sint-Lievens-Houtem heeft op basis van het dossier van AIT-Architecten van 30 mei 2024 volgende beslissingen genomen:
- Principiële goedkeuring van de exterieur- en interieurwerken, inclusief de erelonen van de studiebureaus.
- Goedkeuring van de gezamenlijke financiering met de Vlaamse overheid voor zowel restauratie- als onderhoudswerken.
- Opname van de nodige kredieten door de kerkfabriek Sint-Michaël in haar meerjarenplanning, ter goedkeuring voorgelegd aan de gemeenteraad.
- Kennisgeving van dit besluit aan de kerkfabriek, het centraal kerkbestuur en AIT-Architecten.
De restauratie van de Sint-Michielskerk wordt zo niet enkel een bouwkundig, maar ook een symbolisch project: een investering in het erfgoed, de identiteit en de toekomst van Sint-Lievens-Houtem.
