De terugkeer van de runderen op de Houtem Jaarmarkt was woensdag niet alleen een bijzonder moment voor de veehandelaars en bezoekers. Ook dierenrechtenorganisatie GAIA was van de partij om te controleren of de dieren onder de juiste omstandigheden werden ondergebracht. Michel Vandenbosch, die de jaarmarkt al sinds het einde van de jaren negentig kent, keek met een voorzichtig positieve blik naar de organisatie. Hij stelde vast dat er heel wat voorzieningen aanwezig waren, maar maakte tegelijk duidelijk dat dierenwelzijn geen bijzaak mag worden wanneer de rundermarkt in de toekomst opnieuw op volle capaciteit zou draaien.
Na een jaar afwezigheid kregen de bezoekers van de Houtem Jaarmarkt opnieuw runderen te zien op het Marktplein in Sint-Lievens-Houtem. Door de aanhoudende IBR-problematiek bleef de herneming woensdag wel beperkt. Veehandelaar Stijn Baele kreeg als enige toestemming om een honderdtal runderen naar de jaarmarkt mee te brengen. Alles gebeurde onder strikte voorwaarden.
Die beperkte opzet maakte het voor de organisatie mogelijk om de terugkeer van het vee gecontroleerd te laten verlopen. Ook GAIA wilde met eigen ogen vaststellen hoe de dieren werden ontvangen en welke maatregelen waren genomen. Daarvoor kwam Michel Vandenbosch naar Sint-Lievens-Houtem. Hij is al tientallen jaren vertrouwd met de jaarmarkt en heeft doorheen de jaren zowel de positieve evoluties als de pijnpunten meegemaakt.
Zijn eerste vaststellingen waren alvast bemoedigend. Er was stro voorzien, de nodige infrastructuur stond klaar en er waren mogelijkheden om de dieren op een behoorlijke manier onder te brengen. Toch wilde hij niet te snel conclusies trekken. Op het ogenblik van zijn bezoek moesten de runderen immers nog worden afgeladen.
De omstandigheden waren volgens hem bovendien niet helemaal te vergelijken met vroegere edities. Met slechts één handelaar en een beperkt aantal dieren bleef de situatie veel gemakkelijker beheersbaar. “Vandaag leek mij dat geen probleem te vormen, gezien er maar één handelaar was”, stelde hij vast.
Voldoende ruimte blijft het grote aandachtspunt
De positieve eerste indruk betekende niet dat GAIA alle bezorgdheden opzij wilde schuiven. Vooral de beschikbare ruimte voor de dieren blijft volgens Vandenbosch een cruciaal aandachtspunt. Wanneer de Houtem Jaarmarkt ooit opnieuw honderden runderen tegelijk ontvangt, moet absoluut worden vermeden dat de dieren te dicht bij elkaar worden geplaatst.
Hij herinnerde zich situaties uit het verleden waarbij de drukte op het Marktplein soms ten koste ging van het comfort van de runderen. De dieren hadden onvoldoende bewegingsvrijheid en konden niet altijd op een normale manier gaan liggen of rechtstaan. “De koeien hadden dan nauwelijks ruimte om te ademen, te staan of te gaan liggen. Soms lag de ene koe terwijl een andere er bijna bovenop stond”, vertelde hij over de toestanden die hij tijdens vroegere edities had vastgesteld.
Dat soort situaties mag volgens hem niet meer voorkomen. Een rund moet voldoende plaats krijgen om zelfstandig te kunnen bewegen, te rusten en te gaan liggen wanneer het daar behoefte aan heeft. Dat zijn geen bijkomende luxevoorwaarden, maar basisvereisten waaraan iedere dierenmarkt moet voldoen.
Volgens de GAIA-vertegenwoordiger hoeft het beschikbare materiaal op de Houtem Jaarmarkt op zich geen hinderpaal te vormen. Er zijn voorzieningen waarmee de opstelling kan worden aangepast en de dieren op verschillende manieren kunnen worden vastgemaakt. Daardoor kunnen de beschikbare plaatsen beter worden benut en kan er meer bewegingsruimte worden gecreëerd.
Het probleem zit volgens hem dan ook niet noodzakelijk in een gebrek aan mogelijkheden, maar vooral in de manier waarop die mogelijkheden worden toegepast. “Alles is aanwezig om het te doen lukken. Maar men moet het ook gebruiken”, benadrukte Vandenbosch.
Hardhandige omgang met dieren behoort tot het verleden, maar waakzaamheid blijft nodig
Naast de fysieke omstandigheden op het Marktplein heeft GAIA ook aandacht voor de manier waarop handelaars met hun dieren omgaan. Vandenbosch verwees daarbij naar praktijken die hij tijdens zijn eerste bezoeken aan de Houtem Jaarmarkt, eind jaren negentig en begin jaren 2000, nog geregeld zag.
Het hardhandig vastbinden van runderen, het gebruik van stokken, het slaan of zelfs schoppen van dieren waren volgens hem toen geen uitzonderlijke taferelen. Hij erkent dat op dat vlak ondertussen een duidelijke verbetering merkbaar is. Toch betekent dat niet dat alle problemen definitief verdwenen zijn. Wanneer dergelijke handelingen nog worden vastgesteld, moet daar volgens hem onmiddellijk tegen worden opgetreden.
De aanwezigheid van de juiste infrastructuur is daarbij slechts een eerste stap. Het komt er vooral op aan dat iedereen die op de jaarmarkt actief is, de dieren ook daadwerkelijk op een correcte manier behandelt. Een goed uitgeruste dierenmarkt heeft immers weinig betekenis wanneer de gemaakte afspraken in de praktijk niet worden gerespecteerd.
Samenwerking met handelaars moet ook in Houtem mogelijk zijn
Om duidelijk te maken dat een strikte controle en een goede verstandhouding met de handelaars perfect kunnen samengaan, haalde Vandenbosch de paardenmarkt in Torhout aan. Daar verloopt de samenwerking tussen de organisatie, de controleurs en de aanwezige handelaars volgens hem bijzonder constructief.
Wanneer er bijvoorbeeld een paard met een wondje wordt aangevoerd, kunnen de controleurs vragen om het dier te verzorgen. De handelaars geven daar volgens hem doorgaans gevolg aan. Het toont aan dat duidelijke afspraken niet noodzakelijk tot conflicten hoeven te leiden.
Vandenbosch ziet daarin ook mogelijkheden voor de Houtem Jaarmarkt. Als de paardenhandelaars bereid zijn om mee te werken aan een correcte behandeling van hun dieren, moet dat volgens hem eveneens haalbaar zijn bij de veehandelaars. “Als we de paardenhandelaars meekrijgen, dan moet dat met de veehandelaars toch ook kunnen”, klonk het.
Hij vindt dat de gemeente en de organisatoren hierin een voortrekkersrol moeten spelen. Zij bepalen uiteindelijk onder welke voorwaarden de jaarmarkt plaatsvindt en moeten erop toezien dat die voorwaarden ook worden nageleefd. Zelfs een positieve stimulans voor handelaars die hun dieren bijzonder goed behandelen, zou volgens hem kunnen helpen. Wie voldoende ruimte voorziet, de voorschriften respecteert en zorgvuldig met de runderen omgaat, mag daar gerust voor worden aangemoedigd.
Voor Vandenbosch moet het uitgangspunt echter altijd hetzelfde blijven: dierenwelzijn mag nooit ondergeschikt worden gemaakt aan commerciële belangen of tradities.
Reglementen zijn er niet om vrijblijvend mee om te gaan
De boodschap van GAIA aan de organisatoren was dan ook bijzonder duidelijk. Volgens Vandenbosch hoeft er geen nieuw en ingewikkeld systeem te worden uitgevonden om de omstandigheden voor de dieren te verbeteren. De bestaande voorschriften bieden voldoende houvast. Het komt er vooral op aan om ze consequent toe te passen.
Hij vindt dat een organisator zich niet mag laten leiden door de eventuele ontevredenheid van handelaars wanneer bepaalde regels worden opgelegd. Wie aan de jaarmarkt wil deelnemen, moet zich immers vooraf bewust zijn van de voorwaarden. “Het is toch niet te veel gevraagd om gewoon het eigen reglement na te leven? Het is niet omdat het de handelaars niet aanstaat, dat je daarom van je eigen regels of wetgeving moet afwijken”, stelde hij scherp.
Volgens hem ligt de verantwoordelijkheid in de eerste plaats bij de organisatie. De gemeente moet duidelijk aangeven wat wel en niet toegelaten is en mag niet terugdeinzen om in te grijpen wanneer afspraken worden geschonden.
Ook de politieke verantwoordelijkheid mag daarbij niet uit het oog worden verloren. Een reglement op papier is volgens Vandenbosch onvoldoende wanneer er geen bereidheid bestaat om het daadwerkelijk te handhaven. “De organisatoren bepalen wat er kan gebeuren. De handelaars die naar de jaarmarkt komen, kennen het reglement of zouden het toch moeten kennen. Het probleem lijkt mij niet onoplosbaar, maar er moet wel de wil zijn om het na te leven. Ook de politieke wil moet aanwezig zijn.”
Een jaarmarkt en dierenwelzijn kunnen perfect samengaan
Ondanks zijn kritische opmerkingen wilde Vandenbosch vooral benadrukken dat de Houtem Jaarmarkt de voorbije decennia een positieve ontwikkeling heeft doorgemaakt. Hij kent het evenement nog uit een periode waarin de aandacht voor dierenwelzijn minder vanzelfsprekend was dan vandaag.
De veranderingen die sindsdien zijn doorgevoerd, zijn volgens hem duidelijk zichtbaar. Dat verdient erkenning, maar mag tegelijkertijd geen reden zijn om de inspanningen te verminderen.
De terugkeer van de runderen na een jaar afwezigheid bood volgens GAIA dan ook een geschikt moment om opnieuw te bekijken hoe de organisatie de dieren ontvangt. De beperkte aanwezigheid van runderen maakte het woensdag alvast gemakkelijker om de omstandigheden onder controle te houden. De echte uitdaging zal erin bestaan om dezelfde garanties te bieden wanneer de markt opnieuw aanzienlijk groter wordt.
Ook de andere dierenactiviteiten kregen de aandacht van de organisatie. Op donderdag stonden onder meer geiten en pluimvee op het programma. Voor het pluimvee was toestemming verleend door het FAVV. Voor de overige dierenactiviteiten was afgesproken dat ze een tentoonstellingskarakter zouden hebben. GAIA wilde ook daar nagaan of de gemaakte afspraken werden gerespecteerd.
Besluit: GAIA wil vooral garanties voor de toekomst
De aanwezigheid van Michel Vandenbosch op de Houtem Jaarmarkt was geen pleidooi om de eeuwenoude traditie van de dierenmarkt af te bouwen. Integendeel, hij ziet mogelijkheden om het evenement te behouden, op voorwaarde dat de dieren daarbij de nodige aandacht en bescherming krijgen.
De beperkte terugkeer van de runderen op woensdag stemde hem voorzichtig hoopvol. De voorzieningen waren aanwezig en de eerste indruk was positief. Maar wanneer Sint-Lievens-Houtem in de toekomst opnieuw een grote rundermarkt wil organiseren, zullen voldoende ruimte, een correcte behandeling en consequente controles onmisbare voorwaarden blijven.
Voor GAIA hoeft de keuze tussen traditie en dierenwelzijn niet te worden gemaakt. Een historische jaarmarkt kan perfect blijven bestaan zonder dat dieren daarvoor onnodig moeten lijden. Het vraagt wel een organisatie die haar verantwoordelijkheid neemt, handelaars die de afspraken respecteren en een gemeentebestuur dat bereid is om de regels daadwerkelijk te handhaven.
Vandenbosch sloot zijn bezoek dan ook af met een hoopvolle, maar duidelijke boodschap: “Als alles wordt toegepast en nageleefd, denk ik dat we hier een jaarmarkt kunnen beleven waar we verder weinig of niets meer op aan te merken hebben.”
