De geschiedkundige vereniging ‘Het Land van Aalst’ organiseert op donderdag 26 november een bijzondere lezing over een tot nog toe onbekend Middelnederlands handschrift waarin 43 wonderverhalen over de heilige Ursmarus worden beschreven. Dr. Dirk Van de Perre neemt de aanwezigen mee naar het Aalst van de 15de eeuw en belicht hoe de wilhelmieten met deze verhalen de verering van de heilige opnieuw onder de aandacht wilden brengen, in een periode waarin de stad door pest en ziekte werd getroffen.
De lezing draagt de titel ‘Een Middelnederlands handschrift over de wonderen van de heilige Ursmarus in de kapel van de wilhelmieten te Aalst in 1423-1436’ en vindt plaats om 19.30 uur in Bibliotheek Utopia in Aalst. De toegang is gratis.
Een blik op het middeleeuwse Aalst
Het verhaal voert ons terug naar de vroegste geschiedenis van Aalst. De heilige Ursmarus, die van 689 tot 713 abt was van de Abdij van Lobbes, neemt daarin een bijzondere plaats in. Zijn naam was verbonden aan een kapel die zich net buiten de middeleeuwse stadswallen bevond, ten noordwesten van de stad.
In 1268 verwierven de wilhelmieten de kapel en de omliggende gronden. Ze bouwden er hun eerste klooster uit, waarmee deze kleine monnikenorde een belangrijke plaats verwierf in het religieuze en maatschappelijke leven van het middeleeuwse Aalst. Ook tijdens de daaropvolgende periode van het humanisme bleef hun aanwezigheid betekenisvol.
Het klooster kende echter een bewogen geschiedenis. In 1348 werd het gebouw buiten de stadswallen verwoest. De monniken verhuisden daarop naar het verlaten Sterreklooster van de cellebroeders in de Pontstraat, nabij de Brusselse Poort. Daar bleven ze gevestigd tot hun orde in 1784 door keizer Jozef II werd opgeheven.
De band met de oorspronkelijke Ursmaruskapel bleef ondertussen bestaan. De wilhelmieten bleven er erediensten verzorgen tot 1578-1579. In die periode verdween de kapel definitief uit het Aalsterse stadsbeeld als gevolg van verdedigingswerken.
43 mirakelen uit een periode van ziekte en onzekerheid
Centraal tijdens de lezing staat een bijzonder handschrift waarin 43 mirakelen worden beschreven die zich tussen 1423 en 1436 in en rond de Sint-Ursmaruskapel zouden hebben afgespeeld. In de kapel bevond zich een miraculeus beeld van de heilige, waaraan bijzondere genezende krachten werden toegeschreven.
De periode waarin de wonderverhalen ontstonden, was voor Aalst allesbehalve gemakkelijk. In 1423 brak in de stad een pestepidemie uit. De wilhelmieten grepen de verhalen over de wonderbaarlijke tussenkomsten van Ursmarus aan om de tanende verering van de heilige nieuw leven in te blazen. Tegelijk wilden ze de inwoners hoop bieden en hen aanmoedigen om bij de heilige bescherming te zoeken tegen de pest en andere ziekten en kwalen.
Opmerkelijk is dat de mirakelen in de volkstaal werden opgetekend. Daardoor kregen de verhalen een veel toegankelijker karakter voor de gewone bevolking. Bovendien bevatten ze een schat aan historische informatie. De precieze dateringen maken het mogelijk om te achterhalen wanneer een genezing zou hebben plaatsgevonden, wie erbij betrokken was, waar die persoon woonde en wie als getuige optrad. Onder die getuigen bevonden zich zelfs enkele Aalsterse schepenen.
Vergeten handschrift werpt nieuw licht op de stadsgeschiedenis
Een bijzonder aspect van het onderzoek is dat het handschrift tot op vandaag onbekend was binnen de Aalsterse geschiedschrijving. Het wordt bewaard in de Koninklijke Bibliotheek van Brussel en is afkomstig uit het Brugse wilhelmietenklooster. Op basis van het onderzoek wordt het document rond 1500 gedateerd.
De talrijke concrete gegevens in de mirakelverhalen wijzen erop dat het Brugse handschrift vermoedelijk een kopie is van een oudere, inmiddels verloren gegane Aalsterse versie. Die oorspronkelijke tekst zou omstreeks 1436 door een Aalsterse wilhelmiet zijn geschreven.
Daarmee biedt het handschrift een uitzonderlijke inkijk in het religieuze leven, de volksdevotie en het dagelijkse bestaan in het 15de-eeuwse Aalst. De verhalen zijn niet alleen interessant vanuit religieus oogpunt, maar vormen ook een waardevolle historische bron over de inwoners en hun leefwereld in een periode waarin ziekte en onzekerheid het stadsleven sterk beïnvloedden.
Uitgebreide studie verschijnt in Het Land van Aalst
De bevindingen van dr. Dirk Van de Perre worden uitgebreid gepubliceerd in het tijdschrift Het Land van Aalst, jaargang 78, 2026, nummer 3, op pagina’s 98 tot en met 145. Het volledige nummer wordt aan dit bijzondere historische thema gewijd en bevat zowel een fotografische weergave van het volledige handschrift als een parallelle transcriptie.
Sinds 2026 verschijnt het tijdschrift uitsluitend nog elektronisch en is het gratis toegankelijk via de website van de geschiedkundige vereniging. Gezien de uitzonderlijke historische waarde van het Middelnederlandse document heeft de auteur bovendien het initiatief genomen om tijdens de lezing enkele gedrukte exemplaren ter beschikking te stellen van geïnteresseerden.
De lezing biedt zo een uitgelezen gelegenheid om een minder bekend hoofdstuk uit de Aalsterse geschiedenis te ontdekken. Wat eeuwenlang verborgen bleef in een handschrift in Brussel, brengt opnieuw verhalen naar boven over geloof, ziekte, hoop en het dagelijkse leven in het middeleeuwse Aalst.
Praktisch: de lezing van dr. Dirk Van de Perre vindt plaats op donderdag 26 november om 19.30 uur in Bibliotheek Utopia in Aalst. De toegang is gratis.
