Sommige mensen bewaren herinneringen in fotoalbums, anderen in verhalen die ze van generatie op generatie doorgeven. Paul Schoup uit Letterhoutem doet het allebei, maar voegt daar nog een bijzondere dimensie aan toe: hij graaft diep in het verleden om de geschiedenis van zijn dorp voor de toekomst te bewaren. Na meer dan tien jaar verzamelen, lezen en opzoeken brengt hij binnenkort het boek 1.000 jaar Letterhoutem uit. Een werk waarin niet alleen de grote historische lijnen aan bod komen, maar vooral ook de mensen, gebeurtenissen en kleine verhalen die samen de ziel van een dorp vormen.
Wie vandaag door Letterhoutem wandelt, ziet een dorp dat met zijn tijd meegaat. Huizen veranderen, handelszaken verdwijnen of krijgen een nieuwe bestemming en het dagelijkse leven ziet er helemaal anders uit dan honderd jaar geleden. Toch schuilt achter vertrouwde straten, oude gebouwen en lokale gebruiken een geschiedenis die veel verder teruggaat dan de herinneringen van de oudste inwoners. Die geschiedenis dreigt soms verloren te gaan wanneer niemand nog weet wat zich precies op een bepaalde plek heeft afgespeeld of welke mensen er ooit het dorpsleven kleur gaven.
Precies daar wil Paul Schoup verandering in brengen. De Letterhoutemnaar werkt aan een bijzonder naslagwerk over duizend jaar dorpsgeschiedenis. Het resultaat van een jarenlange passie, een onuitputtelijke nieuwsgierigheid en de overtuiging dat ook de geschiedenis van een kleine gemeenschap het verdient om zorgvuldig bewaard te blijven.
Een passie die dertig jaar geleden begon
Voor Paul Schoup is geschiedenis geen toevallige interesse die pas op latere leeftijd is ontstaan. Zijn zoektocht naar het verleden begon ongeveer dertig jaar geleden, toen hij zich verdiepte in zijn eigen familiegeschiedenis. “Ik ben al jaren geïnteresseerd in genealogie en in alles wat met Letterhoutem te maken heeft”, vertelt hij. “Het is allemaal begonnen met het opstellen van mijn stamboom.”
Wat aanvankelijk een zoektocht naar namen en familiebanden leek, groeide al snel uit tot een veel persoonlijker project. Schoup wilde niet alleen weten wie zijn voorouders waren, maar ook hoe ze leefden, waar ze woonden en wat ze meemaakten. Een naam in een oud register vertelt immers maar een klein stukje van een mensenleven. Achter iedere vermelding schuilt een verhaal, achter iedere generatie een wereld die intussen grotendeels verdwenen is.
Hij slaagde erin zijn familiegeschiedenis terug te voeren tot de zestiende eeuw. Vervolgens bundelde hij zijn bevindingen in een werk over vijfhonderd jaar familiegeschiedenis van de familie Schoup, bestemd voor zichzelf en zijn kinderen. Het was een manier om het verleden niet alleen voor zichzelf te reconstrueren, maar ook door te geven aan de volgende generatie. Want wie weet waar hij vandaan komt, krijgt soms ook een beter inzicht in de wereld waarin hij vandaag leeft.
Ook het verhaal van zijn vader moest bewaard blijven
De interesse in het verleden bleef groeien. Na zijn genealogische onderzoek richtte Schoup zijn aandacht op een hoofdstuk uit de familiegeschiedenis dat nauw verbonden is met een van de meest ingrijpende periodes uit de Europese geschiedenis: de Tweede Wereldoorlog.
Hij ging op zoek naar wat zijn vader tijdens die oorlog had meegemaakt. Hij bracht diens legerdienst, de mobilisatie, de gebeurtenissen aan het front en zijn krijgsgevangenschap in kaart. Ook zijn verblijf in Duitsland maakte deel uit van dat onderzoek. Het werd opnieuw een uitgebreid naslagwerk, ditmaal over een persoonlijk verhaal dat tegelijk een stukje van de grotere geschiedenis weerspiegelt.
Achter de historische feiten schuilen immers mensen van vlees en bloed. Mensen die hun vertrouwde omgeving moesten achterlaten, geconfronteerd werden met onzekerheid en gebeurtenissen meemaakten die hun verdere leven mee bepaalden. Door het verhaal van zijn vader zorgvuldig te reconstrueren, gaf Schoup die ervaringen opnieuw een plaats in het familiegeheugen. Diezelfde gedrevenheid zou later ook de basis vormen voor zijn werk over Letterhoutem. Want net zoals een familie bestaat uit generaties mensen met elk hun eigen verhaal, bestaat ook een dorp uit duizenden levens die samen de geschiedenis ervan hebben geschreven.
Meer dan tien jaar zoeken naar het verleden van Letterhoutem
Terwijl hij zijn familiegeschiedenis onderzocht, groeide ook zijn belangstelling voor de geschiedenis van zijn geboortedorp. Schoup woont al bijna zijn hele leven in Letterhoutem, een deelgemeente van Sint-Lievens-Houtem. Het dorp is voor hem dan ook veel meer dan een plek op de kaart. Ongeveer tien jaar geleden begon hij systematisch informatie over Letterhoutem te verzamelen. Aanvankelijk was er geen concreet plan om daar een boek van te maken. Hij deed het vooral omdat hij wilde begrijpen hoe zijn dorp zich door de eeuwen heen had ontwikkeld.
Hij dook in historische bronnen, raadpleegde archieven en verzamelde documenten en gegevens die licht konden werpen op het verleden van Letterhoutem. Iedere vondst kon een nieuw stukje van de puzzel opleveren. Soms leidde één document naar een andere bron, die op haar beurt weer nieuwe vragen opriep. Zo groeide het verzamelde materiaal jaar na jaar aan. Wat begon als een persoonlijke historische interesse, ontwikkelde zich tot een omvangrijke zoektocht naar het collectieve geheugen van een dorp.
Tijdens die zoektocht kwam Schoup vanzelfsprekend in contact met Heemkunde Houtem, de vereniging die zich inzet voor het bewaren en ontsluiten van de lokale geschiedenis. Een gesprek met Marie-Jeanne Pede, die het archief beheert, bleek uiteindelijk een belangrijk keerpunt. Zij stelde hem de vraag waarom hij al die informatie niet in een boek zou bundelen.
Een eenvoudige vraag, maar wel een die een jarenlang verzamelwerk een nieuwe bestemming gaf. De losse documenten, historische aantekeningen en verhalen konden voortaan samen een groter geheel vormen: een boek dat de geschiedenis van Letterhoutem voor een breed publiek toegankelijk maakt. Schoup is intussen ook bestuurslid van Heemkunde Houtem geworden. Het boek verschijnt dan ook in samenwerking met de heemkundige kring.
Een dorp dat al in 1026 in de geschiedenisboeken opdook
De titel van het boek verwijst naar een bijzonder historisch gegeven. Het oudste document dat Schoup tijdens zijn opzoekingen terugvond over Letterhoutem, dateert uit 1026. Daarmee gaat de gedocumenteerde geschiedenis van het dorp minstens duizend jaar terug. Op 11 oktober 1026 werd de plaats vermeld in een charter van de Sint-Pietersabdij van Gent, die in de middeleeuwen bezittingen had in Letterhoutem.
De naam luidde toen nog ‘Holthem’. Die benaming wordt in verband gebracht met een nederzetting bij een bos. Doorheen de eeuwen veranderde de naam geleidelijk. Het Middelnederlandse woord ‘littel’, dat ‘klein’ betekent, werd eraan toegevoegd, vermoedelijk om het onderscheid met het naburige Sint-Lievens-Houtem duidelijker te maken. Uiteindelijk ontstond de naam Letterhoutem zoals we die vandaag kennen. Achter die naamsverandering schuilt meer dan een taalkundige evolutie. Ze vertelt ook iets over de manier waarop plaatsen zich ontwikkelden, hoe mensen hun leefomgeving benoemden en hoe dorpen zich tegenover elkaar onderscheidden.
Dat Letterhoutem al in de elfde eeuw in een historisch document voorkomt, maakt het jubileum bijzonder. Maar voor Schoup gaat het niet alleen om een verjaardag of een symbolisch jaartal. De vermelding uit 1026 vormt vooral het vertrekpunt voor een veel ruimer verhaal over de mensen die het dorp doorheen de eeuwen hebben bewoond en vormgegeven.
Geen droge opsomming van jaartallen, maar zeventig verhalen
Wie bij een boek over duizend jaar geschiedenis een klassieke, strikt chronologische opsomming van gebeurtenissen verwacht, zal bij Schoup een andere aanpak ontdekken. Het boek behandelt een zeventigtal uiteenlopende onderwerpen. De geschiedenis wordt niet uitsluitend verteld aan de hand van jaartallen en grote historische ontwikkelingen, maar ook via personen, verenigingen, beroepen, gebruiken en opmerkelijke gebeurtenissen.
Burgemeesters, baljuws, veldwachters, pastoors en kosters krijgen hun plaats in het verhaal. Ook sportverenigingen en de Chiro komen aan bod. Het zijn onderwerpen die op het eerste gezicht ver uit elkaar lijken te liggen, maar die samen tonen hoe het dorpsleven door de eeuwen heen georganiseerd was en hoe de gemeenschap veranderde.
Want een dorp bestaat niet alleen uit gebouwen en straten. Het bestaat uit mensen die verantwoordelijkheid opnemen, kinderen en jongeren die elkaar ontmoeten, verenigingen die generaties samenbrengen en inwoners die met hun dagelijkse werk bijdragen aan het leven in hun omgeving.
De ene lezer zal vooral belangstelling hebben voor de bestuurlijke geschiedenis, een andere voor de vroegere dorpsfiguren of het verenigingsleven. Nog anderen zullen zich herkennen in de verhalen over handelszaken, cafés en gebeurtenissen waarover binnen families misschien nog altijd wordt gesproken. Net die verscheidenheid maakt het boek bijzonder. Het brengt verschillende aspecten van Letterhoutem samen en geeft de lezer de kans om het dorp vanuit onverwachte invalshoeken te ontdekken.
Van een Romeinse heirweg tot een onbekende moordzaak
Sommige hoofdstukken voeren de lezer terug naar een verleden dat nauwelijks nog zichtbaar is in het huidige straatbeeld. Zo besteedt Schoup aandacht aan de Romeinse heirweg tussen Velzeke en Tongeren, die dwars door Letterhoutem liep. Dat gegeven plaatst het dorp in een veel ruimer historisch landschap. Lang voordat de huidige gemeentegrenzen bestonden en het dagelijkse leven zijn moderne vorm kreeg, maakten wegen en verbindingen deel uit van de manier waarop mensen zich verplaatsten en gebieden met elkaar verbonden.
Ook opvallende levenslopen komen aan bod. Zo vertelt het boek over een Letterhoutemnaar die het ooit tot decaan van de KU Leuven schopte. Het is een voorbeeld van hoe een lokale geschiedenis niet noodzakelijk binnen de grenzen van het dorp blijft, maar soms ook een plaats krijgt in het bredere maatschappelijke leven.
Daarnaast duikt Schoup in gebeurtenissen die een donkerder hoofdstuk uit de dorpsgeschiedenis vormen. In Letterhoutem werden minstens twee moorden gepleegd waarover hij historische informatie terugvond: één in 1913 en één in 1939. Vooral die laatste zaak blijft tot de verbeelding spreken. In 1939 werd een man in zijn bed doodgeschoten. Wie de dader was, is nooit achterhaald. De zaak liet niet alleen vragen achter, maar groeide ook uit tot een verhaal dat in het lokale geheugen bleef voortleven. Er werd zelfs een lied over geschreven dat in verschillende cafés in Letterhoutem werd gezongen.
Het is precies dat soort details dat een historisch werk meer maakt dan een verzameling feiten. Ze tonen hoe een gebeurtenis niet ophoudt wanneer het onderzoek stilvalt of de kranten er niet langer over berichten. Sommige verhalen blijven circuleren, krijgen een plaats in de volkscultuur en worden onderdeel van wat een gemeenschap zich herinnert.
Een dorp van cafés en handelszaken
Ook het economische leven van Letterhoutem krijgt ruime aandacht. De handelszaken van vroeger vertellen immers veel over de manier waarop inwoners leefden, werkten en elkaar ontmoetten. Er was een tijd waarin het dorp beschikte over verschillende kruidenierszaken, meerdere slagers en tal van andere handelszaken. Wie iets nodig had, hoefde daarvoor niet noodzakelijk naar een grotere gemeente. Veel voorzieningen bevonden zich in de eigen omgeving, vaak op wandelafstand van de woning.
Vooral het aantal cafés springt in het oog. “Rond de eeuwwisseling vond je hier zeker 150 cafés”, vertelt Schoup over de vroegere cafécultuur van Letterhoutem. Vandaag is daarvan nog slechts één café over. Die evolutie spreekt boekdelen. Cafés waren vroeger veel meer dan plaatsen waar mensen iets kwamen drinken. Ze fungeerden als ontmoetingsplekken, locaties voor gesprekken en ontspanning, en vaak ook als het sociale middelpunt van een buurt of vereniging. Mensen kwamen er samen na het werk, bespraken het nieuws en deelden lief en leed.
Dat er ooit zoveel cafés waren en vandaag nog maar één overblijft, toont hoe sterk het dorpsleven veranderd is. Het vertelt iets over veranderende gewoonten, mobiliteit, handel en de manier waarop mensen hun vrije tijd doorbrengen.
Voor oudere inwoners kunnen zulke hoofdstukken een stroom aan herinneringen oproepen. Ze denken misschien terug aan een café dat al lang verdwenen is, aan een winkel waar hun ouders boodschappen deden of aan een handelaar die iedereen bij naam kende. Voor jongere generaties bieden diezelfde verhalen een blik op een wereld die ze zelf nooit hebben gekend, maar waarvan de sporen soms nog aanwezig zijn.
Geschiedenis bewaren voor de generaties die volgen
Het werk van Paul Schoup is in de eerste plaats een persoonlijk engagement, maar het overstijgt tegelijk het individuele verhaal van de auteur. Wie jarenlang historische bronnen verzamelt, weet hoeveel geduld en nauwkeurigheid daarvoor nodig zijn. Achter ieder hoofdstuk schuilt opzoekingswerk, het vergelijken van gegevens en het samenbrengen van informatie die soms verspreid zit over verschillende bronnen.
De waarde daarvan wordt vaak pas echt duidelijk wanneer men beseft hoe kwetsbaar lokale geschiedenis kan zijn. Een document kan verloren gaan, een verhaal kan met een oudere inwoner verdwijnen en een gebruik kan vergeten worden wanneer niemand nog weet waarom het ooit ontstond.
Door die informatie te bundelen, helpt Schoup voorkomen dat belangrijke stukken van het verleden in de vergetelheid raken. Het is ook een vorm van eerbetoon aan de vele mensen die Letterhoutem doorheen de eeuwen hebben gemaakt tot het dorp dat het vandaag is. Niet alleen aan bekende figuren die een officiële functie bekleedden of bijzondere prestaties leverden, maar ook aan de gewone inwoners die met hun werk, hun engagement en hun dagelijkse leven mee geschiedenis schreven.
De meeste van die mensen zullen nooit in grote geschiedenisboeken terechtkomen. Toch maakten ook zij het verschil. Zij bouwden huizen, bewerkten het land, baatten winkels uit, zorgden voor hun gezin, richtten verenigingen op en hielden het dorpsleven draaiende. Hun namen en verhalen vormen samen het menselijke gezicht van duizend jaar Letterhoutem.
Een bijzonder geschenk voor een dorp met een lange geschiedenis
Dat het boek er nu komt, is geen toeval. De duizendste verjaardag van Letterhoutem vormt de ideale aanleiding om de rijke geschiedenis van het dorp samen te brengen en met inwoners en geïnteresseerden te delen.
Voor Schoup is het een volgende stap in een zoektocht die drie decennia geleden begon met zijn eigen stamboom en die hem uiteindelijk veel verder bracht dan zijn familiegeschiedenis.
Van vijfhonderd jaar familieverleden en het oorlogsverhaal van zijn vader tot de geschiedenis van een volledige dorpsgemeenschap: telkens stond dezelfde nieuwsgierigheid centraal.
Wie waren de mensen die hier vroeger leefden? Wat maakten ze mee? Hoe veranderde hun omgeving? En welke verhalen verdienen het om ook vandaag nog verteld te worden? Met 1.000 jaar Letterhoutem probeert hij op die vragen antwoorden te geven. Het resultaat wordt een werk waarin grote historische ontwikkelingen en kleine menselijke verhalen elkaar ontmoeten.
Het boek bevindt zich momenteel in de lay-outfase en wordt begin december verwacht. Daarmee krijgt Letterhoutem een tastbare herinnering aan zijn duizendjarige geschiedenis, maar ook een naslagwerk dat nog jarenlang kan worden geraadpleegd door inwoners, families, onderzoekers en toekomstige generaties.
Misschien ligt de grootste betekenis van het boek uiteindelijk niet in de vele jaartallen, de historische documenten of de zeventig behandelde onderwerpen. Misschien zit die vooral in de verhalen die anders dreigen te verdwijnen. In de herinneringen aan mensen die er niet meer zijn, aan winkels die hun deuren sloten, aan cafés waar het dorp samenkwam en aan gebeurtenissen die ooit iedereen bezighielden.
Want een dorp is uiteindelijk zoveel meer dan zijn naam op een kaart. Het is een verzameling levens, herinneringen en ervaringen die samen een gemeenschap vormen.
Met zijn jarenlange speurwerk geeft Paul Schoup die gemeenschap een bijzonder geschenk: de kans om terug te kijken, zichzelf te herkennen in het verleden en te begrijpen dat ook de kleinste verhalen een plaats verdienen in de geschiedenis.
Praktisch
Het boek 1.000 jaar Letterhoutem verschijnt naar verwachting begin december en wordt uitgegeven in samenwerking met Heemkunde Houtem. Wie het boek vooraf wil bestellen, kan intekenen via de website van de heemkundige kring: https://www.heemkundehoutem.be/voorintekening-boek-letterhoutem/.
