Een uitzonderlijke erfgoedvondst heeft opnieuw haar plaats gekregen in de kerk van Baardegem. In een vergeten hoek van de voormalige pastorie werd in het voorjaar van 2024 een zwaar beschadigd, maar opmerkelijk authentiek vaandel uit de 18de eeuw ontdekt. Meer dan vijftig jaar lag het verborgen voor het oog van het publiek. Vandaag hangt het opnieuw in de kerk, na een intensief conserveringstraject van meer dan een jaar. Op maandag 20 juli wordt het historische vaandel officieel ingehuldigd na de traditionele Margaretha-ommegang.
Verborgen schat in de pastorie
De ontdekking van het vaandel gebeurde eerder toevallig tijdens de opmaak van een roerende erfgoedinventaris van de kerk van Baardegem. Dergelijke inventarissen brengen alle verplaatsbare erfgoedobjecten van een kerk systematisch in kaart en vormen een belangrijk hulpmiddel voor het behoud en beheer van kerkelijk erfgoed.
Toen ook de inboedel van de pastorie werd onderzocht in het kader van de geplande verkoop van het gebouw, stootten erfgoedspecialisten op een opmerkelijke vondst. In een vergeten hoekje lag een zwaar beschadigd vaandel dat vermoedelijk al meer dan een halve eeuw onaangeroerd was gebleven.
Wat op het eerste gezicht een versleten en beschadigd textielobject leek, bleek na verder onderzoek een uitzonderlijk waardevol erfgoedstuk te zijn. Ondanks de zware slijtage had het vaandel namelijk iets behouden wat bijzonder zeldzaam is voor textiel uit de 18de eeuw: de oorspronkelijke stof.
Originele Zuid-Franse zijde bleef intact
Volgens erfgoedconsulent Hilke Arijs van Erfgoedcel Denderland schuilt net daarin de uitzonderlijke waarde van het object. “Wat dit vaandel zo bijzonder maakt, is dat het nooit werd hersteld of aangepast. Daardoor beschikken we vandaag nog over de oorspronkelijke 18de-eeuwse stof, wat uiterst zeldzaam is voor textiel uit die periode.”
Waar veel historische vaandels doorheen de eeuwen werden gerestaureerd, aangepast of voorzien van nieuwe stoffen, bleef dit exemplaar onaangeroerd. Daardoor kon de originele zijde, vermoedelijk afkomstig uit Zuid-Frankrijk, bewaard blijven.
Het gaat bovendien om een zogenaamde burgerlijke stof. In de 18de eeuw werden luxueuze stoffen uit kleding van welgestelde families vaak hergebruikt voor religieuze objecten zoals vaandels, kazuifels of altaardoeken. Daardoor biedt het object niet alleen inzicht in de religieuze geschiedenis van de regio, maar ook in de mode en textielproductie van die tijd.
“Dergelijke hergebruikte stoffen geven ons vandaag ook inzicht in de burgerlijke mode van de 18de eeuw. Dat maakt dit vaandel extra waardevol”, aldus Arijs.
Erfgoedzorg in tijden van verandering
De herontdekking van het vaandel onderstreept volgens verschillende betrokkenen het belang van een doordachte erfgoedzorg. Zeker nu veel kerken, pastorieën en andere kerkelijke gebouwen een nieuwe bestemming krijgen, dreigt waardevol erfgoed soms uit het zicht te verdwijnen.
Schepen van Erfgoed Sarah Smeyers (N-VA) benadrukt het belang van samenwerking tussen de stad en gespecialiseerde erfgoedpartners. “Dit project toont hoe we als stad, samen met partners zoals Erfgoedcel Denderland, actief zorg dragen voor ons erfgoed. Zelfs kwetsbare en vergeten objecten krijgen zo opnieuw een plaats en betekenis binnen onze gemeenschap.”
Ook Caroline De Meerleer, voorzitter van Erfgoedcel Denderland, ziet in het project een mooi voorbeeld van de meerwaarde van de transitdepotwerking. “Met onze transitdepotwerking willen we vermijden dat waardevol erfgoed verloren gaat tijdens momenten van verandering. Dit vaandel is daar een treffend voorbeeld van: wat jarenlang verborgen bleef, krijgt vandaag opnieuw betekenis.”
Meer dan een jaar minutieus conserveringswerk
Na de ontdekking werd het vaandel opgenomen in de transitdepotwerking van Erfgoedcel Denderland. Die werking zorgt ervoor dat erfgoed tijdelijk veiliggesteld, onderzocht en behandeld kan worden wanneer gebouwen worden verkocht, gerenoveerd of herbestemd.
Voor dit project werd bewust gekozen voor conservering en niet voor een klassieke restauratie. Daarbij lag de nadruk niet op het herstellen van het object naar een oorspronkelijke staat, maar wel op het bewaren van zoveel mogelijk authentiek materiaal en het stoppen van verdere achteruitgang. Gedurende meer dan een jaar werkten drie vrijwilligers onder begeleiding van twee gespecialiseerde textielrestauratoren aan het delicate proces.
Eerst werd het vaandel zorgvuldig ontstoft en gereinigd. Vervolgens werden losse en kwetsbare vezels gefixeerd op een speciaal steunweefsel dat visueel aansluit bij de oorspronkelijke stof. Op die manier kon de structuur van het textiel worden gestabiliseerd zonder de authenticiteit aan te tasten.
Ook de geschilderde medaillons op het vaandel werden gereinigd. Opvallend is dat men bewust afzag van retouches of het wegwerken van beschadigingen. “We hebben er bewust voor gekozen om de schade zichtbaar te laten. Die sporen maken deel uit van de geschiedenis van het object en getuigen van eeuwenlang gebruik”, verduidelijkt Arijs.
Opnieuw zichtbaar voor de gemeenschap
Dankzij de intensieve behandeling kan het vaandel vandaag opnieuw bewonderd worden in de kerk van Baardegem, waar het eeuwenlang deel uitmaakte van het religieuze en culturele leven van de gemeenschap.
Het object vertelt niet alleen een verhaal over geloof en traditie, maar ook over vakmanschap, mode, hergebruik en de zorg voor erfgoed doorheen de generaties. Voor inwoners van Baardegem en erfgoedliefhebbers vormt het een tastbare verbinding met het verleden.
Erfgoedcel Denderland hoopt dan ook dat de herontdekking van het vaandel mensen opnieuw bewust maakt van de rijkdom die vaak verborgen aanwezig is in kerken en religieuze gebouwen. “Erfgoed leeft pas echt wanneer het gezien en gewaardeerd wordt.”
Officiële inhuldiging op 20 juli
De feestelijke bekroning van het project volgt op maandag 20 juli. Na afloop van de traditionele Margaretha-ommegang wordt het gerestaureerde vaandel officieel ingehuldigd in de kerk van Baardegem.
Daarmee sluit een bijzonder erfgoedverhaal af dat begon in een vergeten hoekje van een oude pastorie, maar uitmondde in de redding van een uniek stuk geschiedenis. Wat jarenlang verborgen bleef, krijgt voortaan opnieuw een prominente plaats in het hart van de Baardegemse gemeenschap.
