Erfgoedvereniging Viersprong vierde in Oosterzele haar vijftiende verjaardag. Het werd een feestelijk moment om terug te blikken op vijftien jaar samenwerking, waardevolle erfgoedprojecten en bijzondere ontmoetingen. Toch kreeg de viering ook een wrange bijsmaak. Door de gewijzigde Vlaamse regelgeving moeten Oosterzele en Sint-Lievens-Houtem, twee gemeenten die mee aan de wieg stonden van de organisatie, vanaf 2027 noodgedwongen een andere erfgoedwerking vervoegen. Bovendien dreigen aangekondigde Vlaamse besparingen op erfgoed en cultuur de ambitieuze toekomstplannen onder druk te zetten.
Voorzitter Elsie Sierens blikt met trots terug op het parcours dat Viersprong heeft afgelegd. “Viersprong is de voorbije vijftien jaar uitgegroeid tot de centrale spil voor erfgoedwerking in de regio. Niet alleen door de aanwezige expertise en talrijke realisaties, maar ook als verbindende schakel tussen afzonderlijke verenigingen, organisaties, besturen en vrijwilligers. Een sterke samenwerking realiseert veel meer dan iedere speler apart. En die impact merk je.”
Van vier gemeenten naar een brede erfgoedwerking
Het verhaal van Viersprong begon in 2011. Oosterzele, Melle, Merelbeke en Sint-Lievens-Houtem sloegen toen, met steun van de Vlaamse overheid, de handen in elkaar om samen zorg te dragen voor het rijke culturele erfgoed van hun regio. Onder de naam Erfgoedcel Viersprong Land van Rode werd de basis gelegd voor een duurzame intergemeentelijke samenwerking.
In 2015 sloten ook Destelbergen en Lochristi zich aan. De naam werd ingekort tot Erfgoedcel Viersprong. Drie jaar later volgde een nieuwe mijlpaal met de oprichting van IOED Viersprong, de intergemeentelijke onroerenderfgoeddienst. Daarmee werd de werking uitgebreid naar monumenten, landschappen en archeologie. Zo kwamen alle aspecten van het erfgoed binnen één regionale samenwerking aan bod.
Doorheen de jaren groeide Viersprong uit tot een belangrijke partner voor lokale besturen, erfgoedverenigingen, vrijwilligers en iedereen die zich inzet voor het bewaren en doorgeven van het regionale erfgoed.
Vijftien jaar erfgoed bewaren, koesteren en zichtbaar maken
De voorbije vijftien jaar investeerde Viersprong sterk in een betere kennis van en zorg voor het erfgoed in de regio. Religieus erfgoed en museumcollecties werden volgens wetenschappelijke standaarden geïnventariseerd en de bewaaromstandigheden verbeterd. Ook funerair en houtig erfgoed kreeg de nodige aandacht en werd systematisch in kaart gebracht.
Daarnaast zette de organisatie volop in op immaterieel erfgoed: de tradities, feestcultuur en ambachten die mee de identiteit van de streek bepalen. Projecten rond onder meer de Houtem Jaarmarkt, reuzen en circuserfgoed brachten waardevolle tradities onder de aandacht. Recent was er ook aandacht voor de 75ste verjaardag van Heusden Koers.
Met publieksprojecten als Tracé Travak, over pendelarbeid, Uit Goeie Grond, over tuinbouw en sierteelt, Het vliegveld van Gontrode en 50 jaar E17 bracht Viersprong minder bekende verhalen uit de streek opnieuw tot leven. Zo kregen inwoners de kans om hun eigen omgeving vanuit een ander perspectief te ontdekken en kennis te maken met de geschiedenis die vaak dichterbij ligt dan gedacht.
Ook de Erfgoedbank Land van Rode is een belangrijke verwezenlijking. Oude foto’s worden er digitaal ontsloten, zodat het publiek ze gemakkelijk kan raadplegen en het beeldmateriaal veilig bewaard blijft voor toekomstige generaties. Naast deze projecten groeide Viersprong uit tot een vertrouwd aanspreekpunt voor lokale erfgoedverenigingen, vrijwilligers, ambtenaren en liefhebbers. Met deskundig advies, begeleiding op maat en financiële ondersteuning hielp de organisatie talloze initiatieven vooruit.
Erfgoed als brug tussen mensen
Voor Viersprong draait erfgoed om veel meer dan het bewaren van voorwerpen, gebouwen en tradities of het vertellen van historische verhalen. Erfgoed verbindt mensen met het verleden en de toekomst, maar brengt ook gemeenschappen dichter bij elkaar. Die maatschappelijke rol blijkt onder meer uit participatieve erfgoedprojecten in wijken en buurten. Door samen op zoek te gaan naar het verleden van hun leefomgeving, ontdekken bewoners niet alleen verhalen en gebruiken, maar ontstaan ook ontmoetingen, gesprekken en een sterker gemeenschapsgevoel.
Ook projecten met mensen in een psychisch kwetsbare situatie of met nieuwkomers tonen hoe erfgoed mensen kan samenbrengen. Het gedeelde verleden en de verhalen van een plek kunnen immers een aanknopingspunt vormen voor dialoog, herkenning en verbinding. Die brede werking zou niet mogelijk zijn zonder het uitgebreide netwerk van vrijwilligers, erfgoedverenigingen, lokale besturen en partnerorganisaties. Hun inzet en enthousiasme vormden de voorbije vijftien jaar een onmisbare motor voor de ontwikkeling van Viersprong.
Een nieuwe structuur vanaf 2027
Na vijftien jaar staat Viersprong voor een ingrijpende verandering. Door de gewijzigde Vlaamse regelgeving rond het regiodecreet kan de officiële samenwerking tussen gemeenten alleen nog plaatsvinden binnen de grenzen van de vastgelegde referentieregio’s. Oosterzele en Sint-Lievens-Houtem werden ingedeeld bij de referentieregio Vlaamse Ardennen, terwijl de overige gemeenten van Viersprong tot de referentieregio Gent behoren. Daardoor moet het huidige werkingsgebied worden opgesplitst.
Vanaf 2027 sluiten Oosterzele en Sint-Lievens-Houtem aan bij de erfgoedwerking van de Vlaamse Ardennen. Voor de andere gemeenten wordt de samenwerking met Viersprong voortgezet. Destelbergen, Lochristi – dat sinds de fusie ook Wachtebeke omvat – en Merelbeke-Melle blijven deel uitmaken van de regionale werking. Dat betekent dat twee gemeenten die mee aan de basis lagen van de organisatie, na vijftien jaar afscheid moeten nemen van de vertrouwde samenwerking. De verandering vormt dan ook een belangrijk keerpunt in de geschiedenis van Viersprong.
Ook de werking rond onroerend erfgoed krijgt een nieuwe organisatorische structuur. Die wordt ondergebracht bij de nieuwe IOED Leie Schelde Oostrand, onder de vleugels van intercommunale Veneco. Een nauwe samenwerking met Viersprong blijft evenwel behouden, onder meer voor publiekswerking en communicatie.
Van erfgoed naar erfgoed én cultuur
De hervorming brengt niet alleen organisatorische veranderingen met zich mee. Vanaf 2027 wil Viersprong ook haar inhoudelijke blik verruimen. Naast erfgoed wordt cultuur een tweede belangrijke pijler binnen de regionale werking. De organisatie wil nieuwe initiatieven ontwikkelen rond bibliotheeksamenwerking, UiTPAS, vrijetijdsparticipatie en amateurkunsten. Daarmee wil ze nog meer inwoners bereiken en kansen creëren om deel te nemen aan het culturele leven.
Erfgoed en cultuur moeten elkaar daarbij versterken. De bestaande expertise, het opgebouwde netwerk en de ervaring met participatieve projecten kunnen een basis vormen om nieuwe doelgroepen aan te spreken en culturele initiatieven in de regio verder uit te bouwen. De ambitie blijft daarbij dezelfde: mensen samenbrengen, lokale initiatieven ondersteunen en ervoor zorgen dat zoveel mogelijk inwoners toegang krijgen tot het culturele aanbod.
Ambitieuze plannen in onzekere tijden
De toekomstplannen komen echter onder druk te staan. Op 1 oktober werd bekendgemaakt dat de Vlaamse overheid fors wil besparen op erfgoed en cultuur. De aangekondigde besparing van 30 procent op de werkingsbudgetten in de sector zorgt voor grote onzekerheid bij organisaties die hun werking op lange termijn willen uitbouwen.
Voor Viersprong is het voorlopig afwachten welke concrete gevolgen de besparingen zullen hebben. De precieze cijfers voor de organisatie zijn nog niet bekend, maar duidelijk is wel dat de aangekondigde maatregelen een belangrijke uitdaging vormen.
Net op het moment dat Viersprong zich voorbereidt op een nieuwe structuur en een verbreding van haar opdracht, dreigt dus ook financiële onzekerheid. De organisatie wil haar bestaande expertise en netwerk inzetten om nieuwe initiatieven rond cultuur en vrijetijdsparticipatie te ontwikkelen, maar de beschikbare middelen zullen mee bepalen hoeveel van die ambities werkelijkheid kunnen worden.
Vijftien jaar om trots op te zijn
Ondanks de veranderingen en onzekerheden wil Viersprong haar vijftiende verjaardag in de eerste plaats aangrijpen om te vieren wat de voorbije jaren samen werd opgebouwd. Het waren vijftien jaar van samenwerking, engagement, bijzondere erfgoedverhalen en waardevolle ontmoetingen. Dankzij de inzet van lokale besturen, verenigingen, vrijwilligers en partnerorganisaties kreeg het erfgoed van de regio meer zichtbaarheid en werd het toegankelijker voor een breed publiek.
Bovenal bewees Viersprong dat erfgoed meer kan zijn dan een verzameling oude gebouwen, voorwerpen of documenten. Het kan mensen verbinden, gemeenschappen versterken en verhalen doorgeven aan volgende generaties. Met diezelfde passie en verbondenheid wil de organisatie ook de volgende jaren tegemoetgaan. De structuur verandert, het werkingsgebied wordt kleiner en de financiële toekomst is onzeker, maar de ambitie blijft overeind: erfgoed, cultuur, mensen en gemeenschappen laten bloeien.
